menu

Historia

Historia Gminy Jedwabno

Okręg Jedwabna przez stulecia był związany z Nidzicą i dopiero 1 stycznia 1955 roku prawie w całości został włączony do powiatu szczycieńskiego. W skład gminy Jedwabno wchodzi obecnie 17 sołectw (24 wsie i osiedla) oraz 3 sołectwa nie istniejące. Są to sołectwa: Brajniki, Burdąg, Czarny Piec, Dłużek, Jedwabno, Kot, Lipniki, Małszewo, Narty, Nowe Borowe, Nowy Dwór, Piduń, Rekownica, Szuć, Waplewo, Witowo, Witówko oraz nie istniejące Małga, Piec i Dębowiec. Powierzchnia gminy wynosi31151 ha. Aż 66,6 % obszaru gminy stanowią lasy, 18,8 % użytki rolne, 6,1 % wody, 3,4 % drogi i tereny zabudowane, 5,1 % nieużytki. Na terenie gminy znajdują się 43 jeziora, z czego 21 posiada powierzchnię powyżej10 ha. Pod względem obszaru gmina Jedwabno jest jedną z największych gmin w powiecie, natomiast pod względem liczby ludności zajmuje ostatnie miejsce. Na 1 km2 przypada zaledwie 12 osób. Do dnia wprowadzenia nowego podziału administracyjnego gmina Jedwabno zajmowała wśród wszystkich 58 gmin i miast ówczesnego województwa olsztyńskiego 5 miejsce od końca w liczbie ludności i ostatnie w ilości mieszkańców przypadających na 1 km2. Pod względem powierzchni klasyfikowana była natomiast na miejscu 13. Według danych z 31 grudnia 1998 roku, uwzględniając nowy podział administracyjny kraju, gmina Jedwabno liczyła 3791 mieszkańców, co dawało jej wśród 116 miast i gmin województwa warmińsko-mazurskiego miejsce 103. Podsumowując te uwagi należy stwierdzić, że Jedwabno i okolice należą do najsłabiej zaludnionych terenów Warmii i Mazur.

Przed przybyciem Krzyżaków obszar gminy Jedwabno zamieszkiwało jedno z plemion pruskich Galindowie. Po raz pierwszy Galindowie zostali wymienieni przez aleksandryjskiego geografa Ptolemeusza Klaudiusza w jego dziele Geografia, które powstało około 150 roku naszej ery. Umieścił on nad rzeką Vistulą (Wisła), wpadającą do Zatoki Wenedyjskiej, lud Wenedów. O sąsiadach Wenedów napisał następująco: „Z mniejszych zaś ludów siedzą w Sarmacji Gytonowie koło rzeki Vistula, poniżej Wenedów […] Bardziej ku wschodowi od wymienionych [Gytonów} siedzą Galindowie [Galindai], Sudinowie [Sudinoi] i Stawanowie [Stavanoi] aż do Alanów”. Około 550 roku wspomina o Galindach kronikarz gocki Jordanes. Źródła ruskie podają informację o wojnie wielkiego księcia Izasława przeciwko Galindom w 1057 roku. Te wzmianki świadczą o tym, że Galindowie byli dość potężnym plemieniem pruskim, jednakże przed przybyciem Krzyżaków ziemia galindzka była opustoszała. Kronikarz krzyżacki Piotr z Dusburga w 1326 roku napisał o Galindii: „…ziemia ta aż po dzień dzisiejszy pozostaje wyludniona”. Jako przyczynę wyludnienia Galindii Piotr z Dusburga, a za nim również Marcin Murinius, podał dość interesujące, choć chyba niezbyt zgodne z rzeczywistością, okoliczności. Otóż w Galindii nastąpił ogromny wzrost liczby urodzin. Galindowie zaczęli się obawiać czy ziemia wyżywi wszystkich mieszkańców. Wolni mężczyźni mający prawo udziału w wiecu, zadecydowali o pozbawianiu życia wszystkich nowo narodzonych dziewczynek. Chłopców nie zabijano, ponieważ wyrastali z nich wojownicy, stanowiący o sile plemienia. Matki, które nie podporządkowały się decyzji wiecu i ukrywały córki, karano obcięciem piersi. Chcąc się zemścić, kobiety udały się do pewnej niewiasty, która uznawana była przez Galindów za wyrocznię. Prorokini po wysłuchaniu skarg i próśb o pomoc w zemście, wymyśliła podstęp. Zwołała do siebie przedniejszych Galindów i, jak podaje Piotr z Dusburga, zwróciła się do nich z następującymi słowami: “Nasi bogowie chcą, aby wszyscy bez oręża i broni i jakichkolwiek środków obrony wyruszyli na wojnę przeciwko chrześcijanom”. Zgodnie z poleceniem wyroczni Galindowie wyruszyli nieuzbrojeni na wyprawę po łupy na ziemie polskie. Początkowo wyrządzili tam ogromne szkody i uprowadzili niezliczoną liczbę ludzi i zwierząt. Niektórzy uprowadzeni zdołali jednak zbiec i donieść swoim o braku broni u Galindów. Wskutek tego wyruszył za nimi silny pościg, który dogonił ich i zadał im straszliwą klęskę.

http://www.jedwabno.pl/wp-content/uploads/2011/06/zdjecie1-modified1.jpg
Mieszkańcy Szuci jako Galindowie, którzy kiedyś zamieszkiwali te ziemie. Zdjęcie wykonano w 2008 roku, gdy Sołectwo Szuć wspólnie z Gminnym Ośrodkiem Kultury w Jedwabnie przygotowało w ramach „Dni Szuci” przedstawienie pod tytułem „Tajemnicza noc z Galindami”.

Niedługo potem na bezbronne ziemie Galindów spadł najazd Jaćwięgów, którzy spustoszyli całą krainę, a pozostałych przy życiu mieszkańców wzięli w niewolę. Wydarzenia te miały się rozgrywać na co najmniej 100 lat przed tym, jak Piotr z Dusburga spisywał swą kronikę, czyli przed 1225 rokiem. Sprawcą wyginięcia Galindów nie byli na pewno Krzyżacy. Taki sam pogląd przyjmuje Japończyk Kinya Abe, autor najlepszej pracy na temat krzyżackiego komturstwa ostródzkiego, do którego należały w tamtych czasach okolice Jedwabna, noszącej tytuł “Die Komturei Osterode des Deutschen Ordens in Preussen 1341-1525”. Liczba nowych wsi i majątków założonych przez Zakon w czasie akcji osadniczej na ziemiach dawnej Galindii oraz liczba lat wolnych od czynszu świadczy – zdaniem Abe – o tym, że tereny te były prawie nie zamieszkane i trzeba było sporo pracy i czasu aby kraina ta znów się ożywiła. Autor ten nie odnosi się do okoliczności wyginięcia Galindów podanych przez Piotra z Dusburga. Podsumowując, Abe przyjmuje, iż Galindowie zostali zniszczeni przed przybyciem Zakonu w bliżej nieznanych okolicznościach. Szerzej problemem wyginięcia Galindów zajmuje się Grzegorz Białuński w pracy „Studia z dziejów plemion pruskich i jaćwieskich”, który dowodzi, iż było ono spowodowane kryzysem gospodarczo – osadniczym, trwającym już od VIII wieku i późniejszym najazdami na Galindów dokonywanymi przez Bolesława Krzywoustego, Bolesława Kędzierzawego, Kazimierza Sprawiedliwego oraz przez Jaćwięgów i inne plemiona. Oczywiście Galindia tuż przed przybyciem Krzyżaków nie była całkowicie wyludniona. Świadczy o tym choćby obecność Prusów w procesie osadniczym, jak też miejsca, w których znajdowały się grodziska pruskie. W okolicach Jedwabna Prusowie zamieszkiwali na pewno w Małdze, Jedwabnie, Brajnikach, Burdągu, Waplewie i Szuci. Wiadomo też o dwóch grodziskach Prusów położonych na terenie obecnej gminy Jedwabno. Pierwsze z nich znajdowało się na terenie Jedwabna, w miejscu gdzie obecnie jest dawna plebania ewangelicka. Drugie grodzisko położone było na tak zwanej Zamkowej Górze, przy leśnej drodze z Małszewa do Dłużka. Wspomnieć jeszcze należy, iż tuż za obecnymi granicami gminy Jedwabno leżało kolejne grodzisko pruskie. Znajdowało się ono w Zimnej Wodzie. Było to prawdopodobnie ostatnie grodzisko galindzkie w tym kierunku. Dalej zamieszkiwało już plemię Sasinów. Obecna gmina Jedwabno położona jest bowiem na zachodnich krańcach dawnej Galindii.


http://www.jedwabno.pl/wp-content/uploads/2011/06/zdjecie2-modified1.jpg
W trakcie „Dni Szuci” w 2009 roku mieszkańcy Szuci wcielili się w role kolejnych władców tych ziem, czyli Krzyżaków.

Kolonizacja obszaru gminy Jedwabno przez Krzyżaków zaczęła się od około 1380 roku. W ramach akcji osadniczej w 1383 roku lokowano Brajniki, Burdąg i Małszewo a w 1388 roku Waplewo. Małga i Jedwabno istniały już wcześniej. Pierwszym aktem urzędowym dotyczącym Małgi był przywilej wystawiony w dniu 25 czerwca 1403 roku w Nidzicy przez komtura ostródzkiego Hansa von Schönfeld, zezwalający na prowadzenie przez mistrza hutniczego Eckarta kuźnicy żelaznej. Do swojego upadku, który nastąpił około roku 1800, kuźnica w Małdze miała duży wpływ na rozwój wsi. O znaczeniu Małgi w czasach panowania Zakonu świadczy fakt, iż wielki mistrz Ludwig von Erlichshausen podczas objazdu kraju w 1450 roku przybył także do tej miejscowości. Było to dokładnie 16 sierpnia 1450 roku. W dokumencie sprawozdawczym z objazdu napisano: “Ziemianie, polscy i pruscy, zasiedziali w puszczy wokół Małgi, hołdowali na Małdze w niedzielę po Wniebowzięciu Marii Panny”.

W Jedwabnie około 1380 roku Krzyżacy zbudowali zameczek myśliwsko – obronny. Powstał on na miejscu wspomnianego dawnego gródka galindzkiego. W 1827 roku zameczek rozebrano, a na jego fundamentach zbudowano plebanię ewangelicką, która przetrwała do dziś. Najwcześniejszą wzmiankę o Jedwabnie zawiera dokument z 1383 roku, dotyczący budowy zamku w Nidzicy, który mówi, iż do jego zbudowania wykorzystano wapno pochodzące z Geduwene, czyli z Jedwabna.